Opat Michael (Wood): Prawosławie to przeszłość i przyszłość Europy

O historii prawosławnego zachodniego obrządku liturgicznego dziennikarzowi portalu Pravoslavie.ru opowiada dziekan parafii prawosławnych rytu zachodniego w Wielkiej Brytanii, teolog oraz liturgista opat Michael (Wood), duchowny Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego Poza Granicami Rosji Patriarchatu Moskiewskiego (Kościół Zarubieżny). Rozmowa odbyła się w listopadzie 2014 roku.

Ojcze Michale, w przeszłości był ojciec anglikaninem. Co sprawiło, że przyjął ojciec prawosławie?

Urodziłem się i dorastałem w Kościele Anglii (Kościele anglikańskim). W latach 1970-tych przez pewien czas mieszkałem w USA. To było akurat wtedy, gdy tamtejsi anglikanie postanowili udzielać święceń kapłańskich kobietom. Wyrażając swój stosunek do podobnych „nowinek”, wielu z nas zjednoczyło się w nowej wspólnocie kościelnej, która przyjęła nazwę Continuing Anglican Church (Trwający Kościół Anglikański – przyp.tłum.). Po kilku latach zaobserwowałem, jak ten Kościół zaczął się dzielić, i stało się dla mnie rzeczą oczywistą, że to nie jest Kościół. Jako dziecko byłem wychowywany w konserwatywnym nurcie Kościoła anglikańskiego, gdzie uczono mnie praktycznie w całości tego samego, czego uczy prawosławie. Zacząłem szukać Kościoła, w którym zachowałaby się nauka apostolska i nauka Ojców Kościoła. Początkowo dołączyłem do Antiocheńskiego Kościoła Prawosławnego, ale wkrótce przeniosłem się do Kościoła Rosyjskiego poza Granicami Rosji. W tym czasie przyjąłem już postrzyżyny mnisze, kontynuowałem swoją prawosławną drogę jako mnich-pustelnik, przebywając w odosobnionej celi na górze.

Co zdaniem Ojca Europejczycy mogą znaleźć dla siebie w prawosławiu? W jaki sposób prawosławie może służyć Europie?

Europejczycy mogą znaleźć w prawosławiu prawdziwą wiarę, która zachowuje naukę Chrystusa i apostołów. My, prawosławni, nie możemy winić katolików i protestantów za ich zasadnicze błędy, ponieważ byli oni w nich wychowywani od dziecka. Dlatego są przekonani, że ich poglądy są prawdziwe. Naszym zadaniem jest rozpowszechnianie wiary apostolskiej. Możemy zacząć chociażby od pokazania im pełnej Biblii, nie zaś tej skróconej wersji, z której korzysta większość protestantów. Powinniśmy działać, by pisma ojców Kościoła stały się szeroko znane, publikując niedrogie, dostępne dla każdego książki z dziełami świętych ojców w języku angielskim, francuskim, włoskim oraz niemieckim. Otworzy to mieszkańców Europy na pełnię wiary, której uczył Chrystus. Potrzebują oni faktów z historii Kościoła w czasach apostolskich.

Takie nauczanie nadaje się dla ludzi, uważających się za chrześcijan. Niestety prawda jest taka, że wielu Europejczyków żyje już w świecie postchrześcijańskim, dlatego nie wiedzą nic o nauce chrześcijańskiej. Nie wiadomo, jak donieść do nich światło wiary. Ci ludzie obecnie stanowią zdecydowaną większość. Powinniśmy znaleźć odpowiednie środki dla oświecenia takich ludzi.

Moim zdaniem, Patriarcha Cyryl ma świetną możliwość zaniesienia sztandaru prawosławia do Europy Zachodniej. Tylko on może ponownie przynieść prawdziwe chrześcijaństwo do Europy. W oczach mieszkańców Europy Kościoły zachodnie splamiły się problemem pedofilii wśród duchowieństwa. Kościół prawosławny nie ma takiego problemu, z czego wynika to, że jest w stanie przynieść chrześcijaństwo z powrotem. Kościół rosyjski w krajach Europy Północnej ma prawdziwą szansę na powtórne przekształcenie Europy.

Patriarcha Cyryl powinien mieć pełnomocnego przedstawiciela w Europie Zachodniej. Powinien posiadać dodatkową rezydencję (możliwe, że w Londynie), powinien widzieć i słyszeć, co się dzieje, powinien być odbierany przez Europejczyków jak stale obecny. Ale do krajów Europy powinien przynieść chrześcijaństwo europejskie, nie zaś bizantynizm. Ma realne możliwości do zmiany sytuacji i zostania Patriarchą Zachodu, jeśli tylko on i jego doradcy nie będą słuchać tych, którzy głoszą jedynie „rosyjskość”. Powinien zobaczyć i zrozumieć, że Zachód może być zachodni i jednocześnie prawosławny. My, przebywający tu, na Zachodzie, potrzebujemy Jego Świątobliwości. Wydaje mi się, że już przyszedł czas, żeby Kościół rosyjski stworzył grupę zachodnich konsultantów dla przygotowania rechrystianizacji Europy.

Ojcze Michale, jest ojciec dziekanem parafii prawosławnych rytu zachodniego w Wielkiej Brytanii. Proszę opowiedzieć o historii tego rytu w waszym kraju i jakie jest jego znaczenie dla Cerkwi.

Po pierwsze, musimy w sposób jasny przedstawiać sobie, co to jest „ryt zachodni” w prawosławiu.

Kościół w Brytanii oraz Połnocno-Zachodniej Europie ma bardzo dawną historię. Święty Doroteusz z Tyru skierował apostoła z 70-ciu uczniów Jezusa Arystobula jako biskupa do Brytanii w 37 roku naszej ery. Wiemy, że Arystobul założył pierwsze wspólnoty dookoła kanału bristolskiego na zachodzie Anglii. Świadczy to, że Kościół w Brytanii jest starszy, niż Kościół w Grecji czy w Rzymie.

W 397 roku naszej ery święty Ninian załozył pierwszy wspomniany w kronikach monaster w Whithorn w prowincji Galloway na południu dzisiejszej Szkocji. Chrześcijanie z powodzeniem nawracali wyznawców miejscowej religii druidyzmu. Odbywało się to głównie dlatego, że ich wierzenia miały wiele wspólnego z chrześcijaństwem. Druidowie wierzyli w Trójcę Świętą, jednym z uosobień której był Jezu, który według ich tradycji miał zejść na ziemię. Druidowie nie mieli „Kościoła”, był natomiast szereg wspólnot w całym kraju, które stopniowo zostały przekształcone w monastery chrześcijańskie.

Kościół na wyspach Brytyjskich zapożyczył swoją pierwszą liturgię z Efezu w czasach, gdy tam przebywał święty Jan, i rozwijał ją w ciągu całego pierwszego tysiąclecia. Dziś mamy pełną Liturgię świętego Jana Teologa. Ta Liturgia nigdy nie była wykorzystywana przez katolików ani protestantów po Wielkiej Schizmie, dlatego też nie zawiera ich błędów. Jest to stricte prawosławna Liturgia. Sprawujemy Liturgię prawosławną tak samo starą, jak Liturgia świętego Jana Złotoustego.

W Brytanii od początku było wiele monasterów, а zaczynając od 450 roku pojawiły się takie, w których przebywało ponad tysiąc mnichów.

Kościół brytyjski orientował się nie na Rzym czy Konstantynopol, lecz na Jerozolimę. Wielki święty Dawid, arcybiskup Brytanii, został wyświęcony właśnie w Jerozolimie, podobnie jak jego następcy.

W 600 roku naszej ery w wielkim klasztorze w Jarrow na terenie północnej Anglii mieszkał uczony mnich o imieniu Beda. W swoich pisemnych świadectwach wspomniał o tym, jak święty biskup Benedykt budował w klasztorze kaplicę. Według opisu Bedy, święty Benedykt umieścił ikony na ścianach oraz ikonostasie przed ołtarzem. W języku angielskim taki ikonostas nazywa się Rood Screen. Podobne ikonostasy do tej pory istnieją w wielu angielskich świątyniach. Świadczy to, że kościoły Brytanii w drugiej połowie pierwszego tysiąclecia nie różniły się znacznie od pierwszych cerkwi w Rosji.

Nabożeństwa były sprawowane z Rood Screen’em, znajdującym się między ołtarzem a parafianami. Ołtarzowa przegroda miała tylko jedne drzwi w środku oraz ikony świetych po obydwu stronach drzwi. Nad drzwiami znajdował się krucyfiks. Kapłan nosił szaty, które były używane zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie, mógł sprawować nabożeństwo wraz z jednym lub kilkoma diakonami czy subdiakonami. Sama Liturgia, w odróżnieniu od wschodnich i zachodnich obrządków okresu porozłamowego, w tych czasach jeszcze nie miała charakteru triumfującego, ponieważ naokoło nadal byli poganie, nie wszyscy byli nawróceni na chrześcijaństwo. Dziś wokół nas znajdują się niewierzący, jesteśmy więc w takiej samej sytuacji, jak i w tamtych czasach, dlatego Liturgia dla nas jest tak samo aktualna, jak wtedy.

Coż się działo dalej? Należy pamiętać, że zachodni obrządek nie zniknął w prawosławiu po Wielkiej Schizmie. Nadal był praktywowany w Konstantynopolu, Jerozolimie oraz Górze Atos jeszcze przez około trzy stulecia po rozłamie. W czasach mniej od nas oddalonych Święty Synod w Rosji dwukrotnie, w roku 1870-tym i w 1907-mym, udzielał błogosławieństwa na używanie rytu zachodniego przez prawosławnych mieszkańców w krajach Zachodu. Rosyjski Kościół Zarubieżny zachowuje go po dzień dzisiejszy. Patriarchat Antiocheński ma błogosławieństwo na sprawowanie Liturgii obrządku zachodniego od 1958 roku do dziś. Cerkiew Serbska praktykuje ryt zachodni we Francji. Powinniśmy pamiętać, że od czasu Wielkiej schizmy piętnastu prawosławnych patriarchów, siedmiu metropolitów, ośmiu arcybiskupów oraz siedemnastu biskupów udzielało błogosławieństwa na używanie rytu zachodniego w Jerozolimie, Konstantynopolu, Polsce, Czechosłowacji, Francji, Stanach Zjednoczonych, Australii, Kanadzie i Nowej Zelandii. Wielki święty Jan Maksymowicz osobiście celebrował Liturgię według rytu zachodniego w Paryżu, zarządzał diecezją rytu zachodniego oraz wyświęcił biskupa rytu zachodniego. Inny rosyjski arcypasterz, metropolita Antoni (Chrapowicki), uczestniczył w chirotonii biskupa rytu zachodniego świętego męczennika Gorazda (Pawlika) oraz biskupa Dosyteusza (Iwanczenko), przyjętego w 1965 roku do prawosławnego monasteru rytu zachodniego w jurysdykcji Patriarchatu Moskiewskiego.

Niestety, wśród prawosławnych chrześcijan są ludzie, którym nie podoba się już sama myśl o obrządku zachodnim. Wielu rusofilów czy grekofilów, którzy przyjęli prawosławie, nie potrafi zrezygnować ze swojej anglikańskiej albo katolickiej przeszłości. Sądzą niebezpodstawnie, że ich byłe Kościoły ich zdradziły, dlatego kategorycznie sprzeciwiają się wszystkiemu, co choć trochę przypomina im przeszłość.

Niektórzy twierdzą, że obrządek zachodni „wprowadza rozłam” do prawosławia. Z niewiadomych przyczyn nie wspominają, że prawosławie praktykowało zarówno wschodni, jak i zachodni ryt w ciągu 1300 lat, jak również to, że wcale nie liturgia podzieliła Kościół chrześcijański. Odrębności liturgiczne nie odgrywały żadnej roli w Wielkiej Schizmie.

Pragnę szczególnie podkreślić, że nasz zachodni ryt nie ma nic wspólnego ze współczesnym obrządkiem rzymskokatolickim.

Czy istnieje zasadnicza różnica w nabożeństwach w obrządku zachodnim i wschodnim?

Liturgia obrządku zachodniego niczym się nie różni od Liturgii obrządku wschodniego. Również używamy epiklezy (przywoływanie Ducha Świętego) itd. W istocie, jest to jedno i to samo nabożeństwo. Zwykle ryt zachodni jest nieco krótszy, ale niewiele.

Jaki jest obecny stan prawosławia w Wielkiej Brytanii? Czy dużo jest prawosławnych w Anglii?

Obecnie w Wielkiej Brytanii liczba prawosławnych chrześcijań wszystkich jurysdykcji wynosi 331 tys. Szacuje się, że w najbliższym czasie ich liczba wzrośnie do 7 procent od ogólnej liczby mieszkańców. Większość należy do greckiego prawosławia (trzeba pamiętać, że Cypr przez prawie sto lat był częścią Imperium Brytyjskiego). Jedynie 30-40 tysięcy wiernych nie należy do Cerkwi Greckiej. Biskup Kallistos (Ware) z Patriarchatu Ekumenicznego jest jedynym prawosławnym biskupem-Brytyjczykiem. Większość kapłanów należy do Cerkwi Antiocheńskiej oraz, oczywiście, Zarubieżnej.

Jakie są relacje między Kościołem anglikańskim a prawosławnym w Wielkiej Brytanii?

Ze względu na skrajny liberalizm, który całkowicie opanował Kościół anglikański w ci